PORODIČNI I NACRT ZAKONA O IZMENAMA I DOPUNAMA PORODIČNOG ZAKONA: Zaštita od nasilja u porodici prema Zakonu i Nacrtu zakona

Porodičnim zakonom ("Sl. glasnik RS", br. 18/2005, 72/2011 - dr. zakon, 6/2015 i 109/2025 - dr. zakon) u sistem građanskopravne zaštite u Republici Srbiji uveden je institut zaštite od nasilja u porodici, tako što je u članu 10. Porodični zakon propisao da je nasilje u porodici zabranjeno i da svako, u skladu sa zakonom, ima pravo na zaštitu od nasilja u porodici.

Porodični zakon je u odredbama koje su u njemu sadržane regulisao šta se smatra nasiljem u porodici, ko su članovi porodičnog domaćinstva u smislu ovog zakona, a propisao je i mere zaštite od nasilja u porodici koje sud određuje nasilnom članu porodice.

Nasiljem u porodici, u smislu Porodičnog zakona, smatra se ponašanje kojim jedan član porodice ugrožava telesni integritet, duševno zdravlje ili spokojstvo drugog člana porodice.

Nasiljem u porodici, u smislu odredbe člana 197. stav 2. Porodičnog zakona smatra se naročito:

1. nanošenje ili pokušaj nanošenja telesne povrede;

2. izazivanje straha pretnjom ubistva ili nanošenja telesne povrede članu porodice ili njemu bliskom licu;

3. prisiljavanje na seksualni odnos;

4. navođenje na seksualni odnos ili seksualni odnos sa licem koje nije navršilo 14. godinu života ili nemoćnim licem;

5. ograničavanje slobode kretanja ili komuniciranja sa trećim licima;

6. vređanje, kao i svako drugo drsko, bezobzirno i zlonamerno ponašanje.

U Nacrtu zakona o izmenama i dopunama Porodičnog zakona delimično je izmenjen član 197. stav 2. tako što je definisano da se u tački 4. briše starosna granica lica koje se navodi na seksualni odnos, i u istoj tački je precizirano da se nasiljem u porodici smatra navođenje na seksualni odnos sa detetom ili nemoćnim licem. Istovremeno je proširen obim definisanih oblika nasilja u porodici pa se tako, uz već navede oblike, nasiljem u porodici smatra i navođenje, prisiljavanje ili ucenjivanje na seksualni odnos sa detetom putem video snimaka ili fotografija sa neželjenim sadržajem, prikazivanje detetu kraćih ili dužih video snimaka ili fotografija seksualne ili druge neprimerene sadržine putem društvenih mreža i digitalnih kanala kao i iskorišćavanje dece za pornografiju i navođenje, prinuđivanje, omogućavanje, podsticanje ili na drugi način stvaranje uslova za zasnivanje vanbračne zajednice deteta, proganjanje, vređanje, kao i svako drugo drsko, bezobzirno i zlonamerno ponašanje koje može biti učinjeno i putem digitalnih kanala i društvenih mreža, kao i kontrola i uskraćivanje ekonomskih resursa potrebnih za zadovoljavanje potreba člana porodice ili sprečavanje člana porodice da obavljanja ekonomske aktivnosti (ekonomsko nasilje).

Članovima porodice u smislu člana 197. stav 3. Porodičnog zakona smatraju se:

1. supružnici ili bivši supružnici;

2. deca, roditelji i ostali krvni srodnici, te lica u tazbinskom ili adoptivnom srodstvu, odnosno lica koja vezuje hraniteljstvo;

3. lica koja žive ili su živela u istom porodičnom domaćinstvu;

4. vanbračni partneri ili bivši vanbračni partneri;

5. lica koja su međusobno bila ili su još uvek u emotivnoj ili seksualnoj vezi, odnosno koja imaju zajedničko dete ili je dete na putu da bude rođeno, iako nikada nisu živela u istom porodičnom domaćinstvu.

U Nacrtu zakona o izmenama i dopunama Porodičnog zakona posle stava 3. citiranog člana Porodičnog zakona kojim je propisano ko se smatra članovima porodice dodati su stavovi 4. i 5. kojima je regulisano da se radi unapređenja saradnje, praćenja pojave, kontrole postupanja i izveštavanja u slučajevima nasilja u porodici nad decom ili sumnje na nasilje, koriste elektronske aplikacije i platforme u kojima se evidentiraju i drugi oblici nasilja i sumnje na nasilje nad decom ili u kojima učestvuju deca, u skladu sa zakonom. Navedene aplikacije i platforme, koje se finansiraju iz budžeta Republike Srbije, podržane od strane ministarstva nadležnog za unutrašnje poslove, javnih tužilaštava i organa starateljstva, koriste se za prijavu nasilja u porodici nad decom i drugih oblika nasilja nad decom ili u kojima učestvuju deca ili sumnje na nasilje, kroz obezbeđenu mogućnost prijave 24 časa, sedam dana u nedelji.

Mere zaštite od nasilja u porodici propisane su u članu 198. Porodičnog zakona i one su:

1. izdavanje naloga za iseljenje iz porodičnog stana ili kuće, bez obzira na pravo svojine odnosno zakupa nepokretnosti;

2. izdavanje naloga za useljenje u porodični stan ili kuću, bez obzira na pravo svojine odnosno zakupa nepokretnosti;

3. zabrana približavanja članu porodice na određenoj udaljenosti;

4. zabrana pristupa u prostor oko mesta stanovanja ili mesta rada člana porodice;

5. zabrana daljeg uznemiravanja člana porodice.

U Nacrtu zakona o izmenama i dopunama Porodičnog zakona uz do sada propisane, predviđene su kao mere zaštite od nasilja u porodici i izdavanje naloga za uključivanje u psihosocijalni tretman ili specijalizovani program počinioca nasilja u porodici i izdavanje naloga za lečenje od bolesti zavisnosti.

Navedenim članom 198. Porodičnog zakona u četvrtom stavu propisano je da se vreme provedeno u pritvoru kao i svako lišenje slobode u vezi s krivičnim delom odnosno prekršajem uračunava u vreme trajanja mere zaštite od nasilja u porodici, što je u Nacrtu zakona o izmenama i dopunama Porodičnog zakona izmenjeno utoliko što je predviđeno da se vreme provedeno u pritvoru kao i svako lišenje slobode u vezi sa krivičnim delom odnosno prekršajem ne uračunava u vreme trajanja mere zaštite od nasilja u porodici.

Porodičnim zakonom je propisano da meru zaštite od nasilja u porodici nasilnom članu porodice određuje sud u za to posebno propisanom postupku koji je regulisan odredbama člana 283.-289.

Prema navedenim odredbama u sporu za zaštitu od nasilja u porodici mesno je nadležan, pored suda opšte mesne nadležnosti, odnosno suda na čijem području tuženi ima prebivalište, odnosno boravište - član 39. stav 1. i 2. Zakona o parničnom postupku ("Sl. glasnik RS", br. 72/2011, 49/2013 - odluka US, 74/2013 - odluka US, 55/2014, 87/2018, 18/2020 i 10/2023 - dr. zakon), i sud na čijem području ima prebivalište, odnosno boravište član porodice prema kome je nasilje izvršeno.

Postupak u sporu za zaštitu od nasilja u porodici pokreće se tužbom. Tužba se u skladu sa odredbom člana 24. stav 2. Zakona o uređenju sudova ("Sl. glasnik RS", br. 10/2023) podnosi osnovnom sudu koji je stvarno nadležan da u ovim sporovima postupa u prvom stepenu.

Tužbu za određivanje mere zaštite od nasilja u porodici, kao i za produženje mere zaštite od nasilja u porodici, mogu podneti: član porodice prema kome je nasilje izvršeno, njegov zakonski zastupnik, javni tužilac i organ starateljstva, a tužbu za prestanak mere zaštite od nasilja u porodici može podneti član porodice protiv koga je mera određena.

Postupak u sporu za zaštitu od nasilja u porodici naročito je hitan. Iz tog razloga prvo ročište za glavnu raspravu se zakazuje tako da se održi u roku od osam dana od dana kada je tužba primljena u sudu.

U Nacrtu zakona o izmenama i dopunama Porodičnog zakona odredbe o postupku u sporu za zaštitu od nasilja u porodici su dopunjene utoliko što je propisano da sud u toku postupka radi sprečavanja nasilja ili otklanjanja nenadoknadive štete može po službenoj dužnosti odrediti privremene mere u skladu sa zakonom koji uređuje izvršenje i obezbeđenje.

Porodični zakon je propisao da protiv člana porodice koji vrši nasilje sud može odrediti jednu ili više mera zaštite od nasilja u porodici, kojom se privremeno zabranjuje ili ograničava održavanje ličnih odnosa sa drugim članom porodice. U sporu za zaštitu od nasilja u porodici sud nije vezan granicama tužbenog zahteva za zaštitu od nasilja u porodici, pa tako može odrediti i meru zaštite od nasilja u porodici koja nije tražena, ako oceni da se takvom merom najbolje postiže zaštita.

Ovlašćenja i dužnosti suda u sporu za zaštitu od nasilja u porodici Nacrtom zakona o izmenama i dopunama Porodičnog zakona su proširena pa je tako propisano da je sud dužan da u presudi kojom je izdao nalog za iseljenje iz porodičnog stana ili kuće roditelja koji vrši roditeljsko pravo istovremeno odluči i o održavanju ličnih odnosa deteta i tog roditelja, te da sud može u presudi kojom je odredio jednu ili više mera zaštite od nasilja u porodici odlučiti i o zaštiti prava deteta, vršenju odnosno lišenju roditeljskog prava.

Prema Porodičnom zakonu mera zaštite od nasilja u porodici može trajati najduže godinu dana, a može se produžavati sve dok ne prestanu razlozi zbog kojih je bila određena, s tim što mera zaštite od nasilja u porodici može prestati i pre isteka vremena na koje je određena, ako prestanu razlozi zbog kojih je bila određena.

S obzirom da važećim zakonom nije bilo predviđeno kome se odluka o izricanju mere zaštite od nasilja u porodici dostavlja, niti je bio predviđen mehanizam praćenja izvršenja izrečene mere zaštite od nasilja u porodici, Nacrtom zakona o izmenama i dopunama Porodičnog zakona precizirano je da sud odluku o izricanju mere za zaštitu od nasilja u porodici dostavlja: strankama u postupku, žrtvi nasilja u porodici, nadležnom osnovnom javnom tužilaštvu koje koordinira grupom za koordinaciju i saradnju u sprečavanju nasilja u porodici po mestu prebivališta žrtve, organu starateljstva i policiji, te da je sud koji je doneo odluku o izricanju mere za zaštitu od nasilja u porodici dužan da prati njeno izvršenje preko javnog tužilaštva koje o realizaciji mere obaveštava sud najmanje na svaka dva meseca.

U Nacrtu zakona o izmenama i dopunama Porodičnog zakona, definisano je takođe da je svrha vođenja evidencije i dokumentacije kako o licima prema kojima je nasilje izvršeno, tako i o licima protiv kojih je određena mera zaštite, potpuno i jedinstveno evidentiranje podataka o ovim licima, kao i predlaganje i preduzimanje potrebnih mera u oblasti zaštite od nasilja u porodici i obavljanje statističkih istraživanja, analiza podataka i izrada izveštaja potrebnih za obavljanje poslova iz nadležnosti organa starateljstva i ministarstva nadležnog za porodičnu zaštitu.

Iako je Porodičnim zakonom propisano da žalba protiv presude kojom je nasilnom članu porodice određena ili produžena mera zaštite od nasilja u porodici ne zadržava izvršenje presude, u skladu sa načelom hitnosti ovog postupka, drugostepeni sud, u smislu odredbe člana 26. stav 1. tačka 3. Zakona o uređenju sudova to je Apelacioni sud, dužan je da odluku o žalbi koja je izjavljena protiv presude donese u roku od 15 dana od dana kada mu je žalba dostavljena.

Izvor: Redakcija Paragraf Lex, Suzana Radaković, 04.05.2026.